To, co myślisz o seksualności… ma swoją historię…
Historia seksualności człowieka to nie tylko historia ciała. To historia przekonań, lęków, błędów i odkryć. To droga od naturalności, przez niezrozumienie i kontrolę, aż po próbę zrozumienia. Zanim powiemy o mitach… warto spojrzeć wstecz. Wokół seksualności narosło wiele przekonań. Jedne budzą lęk, inne sprzeciw, jeszcze inne są powtarzane bez zastanowienia. Ale żeby naprawdę o nich mówić warto najpierw zrozumieć, skąd się wzięły.
Bo to, co dziś myślimy o seksualności, nie pojawiło się nagle. To efekt długiej historii pełnej niewiedzy, prób zrozumienia, ale też błędów i przekonań, które przez wieki były uznawane za prawdę. W pierwszej części artykułu zabieram Cię właśnie tam – do początków ludzkiego myślenia o seksualności. Do czasów, gdy była ona czymś naturalnym i niepodlegającym ocenie… a później stopniowo zaczęła być łączona z lękiem, kontrolą i moralnością. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, dlaczego dziś tak różnie patrzymy na seksualność – zacznijmy od historii.
Od natury do tajemnicy
W najdawniejszych czasach seksualność była czymś oczywistym. Człowiek prehistoryczny nie oddzielał jej od codzienności, była tak naturalna jak oddychanie czy jedzenie. Nie podlegała ocenie, nie była obciążona wstydem ani moralnością. Nie istniały jeszcze normy, które regulowałyby tę sferę życia. Seksualność miała charakter czysto biologiczny, związany z instynktem i przetrwaniem. Jednocześnie człowiek nie rozumiał jej mechanizmów. Nie dostrzegał związku między współżyciem a poczęciem dziecka. Ciąża była tajemnicą. Przypisywano ją działaniu sił natury: słońca, wiatru, pioruna lub mocy nadprzyrodzonych. Wierzono, że dziecko może pochodzić „z zewnątrz”, a akt seksualny pełni jedynie funkcję pomocniczą, na przykład „odżywiającą” na rozwijający się płód. Z czasem ta tajemnica została włączona w świat wierzeń. To bogom zaczęto przypisywać moc zapładniania. Seksualność przestała być tylko fizyczna, stała się symboliczna, rytualna, związana z płodnością, życiem i przetrwaniem wspólnoty.
Pierwsze próby zrozumienia i narodziny lęku
W starożytności seksualność zaczęła być przedmiotem refleksji. Filozofowie i lekarze próbowali ją zrozumieć, opisać i uporządkować. Powstawały pierwsze teorie dotyczące funkcjonowania ciała, prokreacji i zdrowia seksualnego. Jednak obok prób poznania pojawiały się także błędne przekonania, które na długie wieki wpłynęły na sposób myślenia o seksualności. Szczególną rolę przypisywano nasieniu. Uważano je za istotę życia, najważniejszy „sok organizmu”. Wierzono, że jego utrata (czy to w wyniku masturbacji, polucji, czy częstych stosunków seksualnych), prowadzi do wyniszczenia organizmu. Mogła powodować osłabienie, choroby, a nawet śmierć. Niektórzy szli jeszcze dalej, twierdząc, że nasienie powstaje w mózgu, a jego utrata oznacza utratę części siły życiowej i intelektualnej człowieka. Takie przekonania budowały głęboki lęk wokół seksualności. Seks nie był źródłem bliskości, ale potencjalnym zagrożeniem.
Kontrola, wstyd i moralność
W średniowieczu seksualność została niemal całkowicie podporządkowana normom religijnym. Z naturalnej części życia stała się obszarem kontroli, oceny i ograniczeń. Dopuszczalna była właściwie tylko w jednym kontekście – jako środek do prokreacji. Wszystko, co wykraczało poza ten cel, traktowano jako grzeszne i nieczyste. Seksualność została obciążona wstydem, a jej spontaniczność i naturalność została wyparta. W praktyce oznaczało to, że współżycie niezwiązane z prokreacją postrzegano jako grzech, a pożądanie, podniecenie i odczuwanie przyjemności jako coś, co wymaga kontroli, a nawet potępienia. To właśnie w tym okresie utrwaliły się przekonania, które przez kolejne stulecia wpływały na sposób myślenia o ciele i ludzkich potrzebach.
Nauka i sprzeczności
Epoka nowożytna przyniosła rozwój nauki i medycyny, szczególnie w zakresie anatomii. Człowiek zaczął zaglądać w głąb własnego ciała – dosłownie i symbolicznie. Leonardo da Vinci prowadził sekcje zwłok i z niezwykłą dokładnością opisywał budowę narządów płciowych oraz stosunek płciowy i przebieg ciąży. Andrzej Vesalius stworzył pierwszy nowoczesny atlas anatomiczny, który zapoczątkował nową jakość w rozumieniu ludzkiego organizmu. A jednak mimo postępu wiedzy sposób myślenia o seksualności nadal pozostawał pełen lęku i moralnych ocen. Ogromny wpływ na ten stan rzeczy, miała epidemia kiły w XVI wieku. Choroba ta została uznana za karę za grzechy, co jeszcze silniej powiązało seksualność z poczuciem winy i zagrożenia. Seks przestał być tylko sferą biologii, stał się przestrzenią, w której splatały się strach, moralność i społeczne napięcia.
Między przesądem a przełomem
W XVIII wieku, mimo rozwoju nauki i racjonalizmu, utrzymywały się bardzo silne przekonania o szkodliwości zachowań seksualnych. Martin Schuring walczył z przesądami i udowadniał, że popęd seksualny nie może być oceniany jako grzeszny, lecz całkowicie naturalny. Szczególnie negatywnie oceniano masturbację. Uważano ją za jedną z najbardziej niszczących praktyk dla organizmu. Przypisywano jej wywoływanie poważnych chorób, takich jak paraliż, padaczka, ślepota, otępienie umysłowe oraz ogólne wyniszczenie ciała.
Narodziny seksuologii i jej ciemna strona
XIX wiek przyniósł przełom. To właśnie wtedy zaczęto mówić o seksualności w sposób bardziej systematyczny, a pierwsze badania naukowe zaczęły obejmować tę sferę życia człowieka. Można by powiedzieć, że zaczęła rodzić się seksuologia. Ale ta „nowa wiedza” nie była wolna od uprzedzeń. Wręcz przeciwnie! Rozwijała się w cieniu lęku, moralności i głęboko zakorzenionych przekonań, które dziś mogą poruszać, a nawet szokować. W 1865 roku lekarz Baker Brown zalecał kobietom chirurgiczne usuwanie łechtaczki jako sposób zapobiegania zaburzeniom psychicznym, epilepsji, a nawet homoseksualizmowi. Dziś trudno to czytać bez emocji. To pokazuje, że niezrozumienie seksualności może prowadzić do realnego cierpienia!
Początek XX wieku – medycyna i przemoc wobec ciała
Na początku XX wieku wiele dawnych przekonań nadal było obecnych. Wciąż uważano, że nadmiar aktywności seksualnej prowadzi do osłabienia organizmu, a masturbacja jest źródłem chorób nerwowych i psychicznych. Histerię tłumaczono chorobą macicy oraz niezaspokojonymi potrzebami seksualnymi. W praktyce prowadziło to do skrajnie inwazyjnych metod „leczenia” m.in. do usuwania wewnętrznych narządów płciowych!
Początek zmiany
A jednak właśnie w tym czasie zaczyna się coś zmieniać. Na scenę wchodzą badacze, którzy patrzą na seksualność inaczej – z większą otwartością i odwagą. Magnus Hirschfeld prowadził szeroko zakrojone badania nad seksualnością i wprowadził pojęcie „trzeciej płci”. Jego działalność była przełomowa nie tylko naukowo, ale też społecznie. Równolegle rozwijały się inne kierunki badań. Havelock Ellis podkreślał, że seksualność kobiet i mężczyzn nie różni się tak bardzo, jak wcześniej sądzono. Zygmunt Freud zwrócił uwagę na znaczenie seksualności w rozwoju psychicznym człowieka, pokazując, że nie jest ona dodatkiem do życia, ale jego integralną częścią. Był to z pewnością moment przełomowy, ponieważ seksualność zaczęła być rozumiana nie tylko pod względem biologicznym, ale także psychologicznym.
Od badań do zrozumienia
Druga połowa XX wieku przyniosła coś, czego wcześniej bardzo brakowało: rzetelne, systematyczne badania nad seksualnością człowieka. Seksuologia przestała być zbiorem przekonań, teorii i moralnych ocen, a zaczęła stawać się samodzielną dziedziną nauki, opartą na faktach, obserwacji i doświadczeniu klinicznym. Alfred Kinsey, analizując tysiące wywiadów, pokazał, że ludzka seksualność jest znacznie bardziej różnorodna, niż wcześniej sądzono. Wprowadził spojrzenie, w którym seksualność nie jest „zero-jedynkowa”, ale rozciąga się na kontinuum. Kolejnym ważnym etapem były badania Williama Mastersa i Virginii Johnson, którzy opisali fizjologię reakcji seksualnej człowieka, dając podstawy nowoczesnej terapii seksualnej.
Rozwój w Polsce
W Polsce rozwój seksuologii również stopniowo nabierał znaczenia. Powstawały organizacje zajmujące się edukacją seksualną, poradnictwem i badaniami. Już w 1957 roku powstało Towarzystwo Świadomego Macierzyństwa. W kolejnych latach rozwijały się środowiska naukowe i kliniczne, a seksuologia zaczęła być wprowadzana do edukacji medycznej. Jedną z kluczowych postaci był Kazimierz Imieliński, pierwszy specjalista seksuolog w Polsce, który przyczynił się do rozwoju tej dziedziny jako nauki i praktyki klinicznej. Z czasem powstały towarzystwa naukowe, poradnie i instytucje, które zajmują się seksualnością człowieka w sposób profesjonalny i wspierający.
Od tabu do zrozumienia
Ta historia pokazuje ogromną zmianę. Od naturalności, przez lęk i kontrolę, aż po wiedzę i próbę zrozumienia. Dziś wiemy, że seksualność to nie tylko biologia. To także emocje, relacje, tożsamość, bliskość i potrzeba bycia widzianym. I może właśnie dlatego tak ważne jest, by patrzeć na nią nie przez pryzmat lęku, ale przez pryzmat człowieka.