Dysfunkcje seksualne mogą być zarówno objawem depresji, przyczyną pogorszenia stanu psychicznego, jak i powikłaniem stosowanego leczenia. Zależność między depresją, seksualnością i farmakoterapią jest złożona i wielokierunkowa.
Z jednej strony sama depresja może prowadzić do obniżenia libido, trudności z osiąganiem podniecenia czy satysfakcji seksualnej. Z drugiej strony przewlekłe problemy w życiu intymnym mogą negatywnie wpływać na samoocenę, relacje partnerskie i nastrój, zwiększając ryzyko wystąpienia lub nasilenia objawów depresyjnych. Dodatkowo część leków przeciwdepresyjnych może powodować działania niepożądane dotyczące funkcjonowania seksualnego, co stanowi jedno z najczęstszych wyzwań w leczeniu zaburzeń depresyjnych.
Z tego względu podczas wywiadu klinicznego niezwykle ważne jest usystematyzowanie problemów zgłaszanych przez pacjenta. Ocena powinna obejmować pięć kluczowych obszarów:
- Aktualnie występujące dysfunkcje seksualne.
- Funkcjonowanie seksualne przed wystąpieniem depresji.
- Stosowane leki przeciwdepresyjne oraz inne przyjmowane preparaty.
- Choroby współistniejące mogące wpływać na funkcje seksualne.
- Jakość i charakter relacji partnerskiej.
Dlaczego to takie ważne?
Ponieważ zarówno depresja, jak i jej leczenie mogą prowadzić do podobnych trudności w sferze seksualnej, a ich przyczyny często się nakładają. W praktyce klinicznej nie zawsze łatwo jest ustalić, czy zgłaszane problemy są konsekwencją choroby, efektem stosowanej farmakoterapii, czy też wynikiem współwystępowania obu tych czynników. Dodatkowo na funkcjonowanie seksualne mogą wpływać także inne czynniki, takie jak choroby współistniejące, przyjmowane leki, sytuacja życiowa czy jakość relacji partnerskiej. Z tego względu prawidłowa diagnoza wymaga całościowego spojrzenia na pacjenta oraz dokładnego wywiadu dotyczącego jego zdrowia psychicznego, seksualnego i relacyjnego.
Jakie zaburzenia seksualne mogą pojawić się podczas leczenia?
Niektóre leki przeciwdepresyjne mogą wpływać na różne etapy reakcji seksualnej. Do najczęściej zgłaszanych objawów należą:
- obniżenie popędu płciowego
- brak lub osłabienie orgazmu
- obniżenie czucia w obrębie genitaliów
- zaburzenia erekcji lub przedwczesny wytrysk
- zmniejszenie lubrykacji
- zmniejszenie wrażliwości brodawek sutkowych
U części pacjentów objawy te mają charakter łagodny i przemijający, u innych mogą być na tyle nasilone, że znacząco wpływają na jakość życia oraz relacje partnerskie.
Które leki najczęściej powodują zaburzenia seksualne?
Najwięcej danych dotyczących zaburzeń seksualnych związanych jest ze stosowaniem leków z grupy SSRI (selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny). Do najczęściej opisywanych działań niepożądanych należą obniżenie libido, opóźnienie lub brak orgazmu, zahamowanie wytrysku oraz zaburzenia erekcji. Również niektóre trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne mogą powodować dysfunkcje seksualne, zwłaszcza spadek libido oraz zaburzenia erekcji. Mechanizm tych zaburzeń jest złożony. Wpływ serotoniny na układ nerwowy może pośrednio zmniejszać aktywność dopaminy, która odgrywa istotną rolę w odczuwaniu przyjemności, motywacji oraz pożądania seksualnego. Jakie leki przeciwdepresyjne najczęściej wiążą się z występowaniem zaburzeń seksualnych? Do leków wywierających znaczący wpływ na funkcjonowanie seksualne zalicza się:
- citalopram,
- escitalopram,
- klomipraminę,
- fluoksetynę,
- fenelzynę,
- imipraminę,
- paroksetynę,
- sertralinę,
- wenlafaksynę.
Należy jednak pamiętać, że wystąpienie działań niepożądanych ma charakter indywidualny. Nie u każdego pacjenta stosującego wymienione leki pojawią się zaburzenia seksualne, podobnie jak ich nasilenie może być różne u poszczególnych osób.
Czy wszystkie leki przeciwdepresyjne działają tak samo?
Nie. To bardzo ważna informacja dla pacjentów. Współczesna psychiatria dysponuje lekami, które wykazują znacznie mniejsze ryzyko występowania zaburzeń seksualnych. Do preparatów uznawanych za bardziej przyjazne dla funkcjonowania seksualnego należą między innymi:
- bupropion,
- trazodon,
- moklobemid,
- mirtazapina,
- agomelatyna,
- wortioksetyna.
Szczególnie interesujące są leki działające agonistycznie na receptory 5-HT1A. Badania wskazują, że taki mechanizm może sprzyjać lepszemu funkcjonowaniu seksualnemu i ograniczać ryzyko wystąpienia niektórych działań niepożądanych.
Co zrobić, gdy pojawią się problemy seksualne?
Przede wszystkim nie należy samodzielnie odstawiać leków. Nagłe przerwanie leczenia może prowadzić do pogorszenia samopoczucia, nawrotu depresji lub wystąpienia objawów odstawiennych. Jeżeli podczas leczenia pojawiają się trudności seksualne, warto porozmawiać o tym z lekarzem prowadzącym. Choć temat ten bywa krępujący, dla psychiatry jest to ważna informacja pomagająca dobrać najlepszą strategię leczenia.
Jakie są możliwości pomocy?
W zależności od sytuacji lekarz może zaproponować:
1. Zmianę leku przeciwdepresyjnego
Czasami możliwe jest zastąpienie preparatu powodującego działania niepożądane lekiem o mniejszym wpływie na seksualność.
2. Dodanie leku wspomagającego
W niektórych przypadkach stosuje się dodatkowe leczenie mające na celu zmniejszenie dysfunkcji seksualnych. Przykładem może być bupropion, który u części pacjentów poprawia libido i funkcjonowanie seksualne. W przypadku zaburzeń erekcji lekarz może rozważyć zastosowanie leków z grupy inhibitorów fosfodiesterazy typu 5, takich jak:
- sildenafil
- tadalafil
- wardenafil
- awanfil
3. Psychoedukacja i poradnictwo/terapia
Problemy seksualne wpływają nie tylko na ciało, ale również na emocje i relacje. Osoba doświadczająca zaburzeń seksualnych może zacząć obawiać się odrzucenia, utraty atrakcyjności czy rozpadu związku. Z kolei partner może błędnie interpretować zmniejszone zainteresowanie seksem jako brak uczuć lub zainteresowania. Dlatego rozmowa, psychoedukacja i odpowiednio dobrana terapia mogą stanowić ważne uzupełnienie leczenia.
Zespół zaburzeń seksualnych po SSRI
U większości pacjentów zaburzenia seksualne związane ze stosowaniem leków przeciwdepresyjnych zmniejszają się po modyfikacji leczenia lub stopniowym odstawieniu leku pod kontrolą lekarza. Zdarza się jednak, że objawy utrzymują się mimo zakończenia farmakoterapii. W literaturze opisywany jest Zespół Zaburzeń Seksualnych po SSRI (Post-SSRI Sexual Dysfunction – PSSD), czyli utrzymywanie się dysfunkcji seksualnych po zakończeniu leczenia lekami z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny. Objawy mogą obejmować między innymi obniżenie libido, zmniejszenie czucia w obrębie narządów płciowych, trudności z osiąganiem podniecenia oraz zaburzenia orgazmu. Dolegliwości te mogą utrzymywać się przez wiele miesięcy, a w rzadkich przypadkach nawet przez lata po zakończeniu leczenia. Należy jednak podkreślić, że zjawisko to nadal jest przedmiotem badań naukowych, a jego mechanizmy nie zostały dotychczas w pełni wyjaśnione. Wciąż trwają badania mające na celu określenie częstości występowania tego zespołu oraz czynników zwiększających ryzyko jego rozwoju.
Co ciekawe, ten sam mechanizm, który u części pacjentów bywa niepożądanym skutkiem leczenia, bywa również wykorzystywany terapeutycznie. Niektóre leki z grupy SSRI stosowane są między innymi w leczeniu hiperseksualności. W takich przypadkach wykorzystuje się "skutek uboczny" leku, który poza stabilizacją nastroju, obniża również pobudliwość seksualną.
Podsumowanie
Leczenie depresji może wiązać się z przejściowymi lub długotrwałymi zmianami w funkcjonowaniu seksualnym. Nie oznacza to jednak, że pacjent jest skazany na wybór pomiędzy zdrowiem psychicznym a satysfakcjonującym życiem intymnym. Współczesna medycyna oferuje różne możliwości modyfikacji leczenia, a otwarta rozmowa z lekarzem pozwala znaleźć rozwiązanie dopasowane do indywidualnych potrzeb. Jeżeli podczas leczenia zauważasz zmiany w swoim życiu seksualnym, nie ignoruj ich i nie pozostawaj z nimi sam. To ważny temat zdrowotny, o którym warto rozmawiać równie otwarcie jak o każdym innym objawie choroby.
Bibliografia:
1. Jakima, S. (2020). Dysfunkcje seksualne w depresji. W M. Rawińska (Red.), Zaburzenia seksualne a psychoterapia poznawczo-behawioralna (s. 45–58). Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
2. Lew-Starowicz, M. (2024). Problemy seksualne w psychiatrii. W M. Lew-Starowicz, Z. Lew-Starowicz, & V. Skrzypulec-Plinta (Red.), Seksuologia (s. 425–437). Wydawnictwo Lekarskie PZWL.
3. Wróbel, M., & Mosiołek, A. (2018). Dysfunkcje seksualne w przebiegu zaburzeń depresyjnych. Psychiatria, 15(1), 39–44.