PSSD: „Czuję dotyk, ale nie czuję przyjemności”

O cierpieniu pacjentów i prawie do informacji o skutkach leczenia

Kiedy leczenie się kończy, ale jego konsekwencje pozostają

Wyobraźmy sobie człowieka, który po zakończeniu leczenia lekiem przeciwdepresyjnym z grupy SSRI próbuje powrócić do swojego wcześniejszego życia seksualnego. Nadal odczuwa pożądanie, pragnie bliskości i reaguje na dotyk. A jednak coś się zmieniło. Bodźce, które wcześniej były źródłem przyjemności erotycznej, stały się obojętne. Dotyk pozostaje odczuwalny, ale nie wywołuje już znanych wcześniej przyjemnych doznań. To jeden z możliwych obrazów PSSD (Post-SSRI Sexual Dysfunction), czyli przetrwałych zaburzeń funkcji seksualnych utrzymujących się po zakończeniu stosowania leków z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny.

W wypowiedziach osób doświadczających PSSD powraca nie tylko pytanie o możliwość odzyskania przyjemności seksualnej. Pacjenci opisują również wieloletnie cierpienie, trudności w uzyskaniu pomocy oraz brak wcześniejszej informacji o tym, że zaburzenia seksualne mogą utrzymywać się także po odstawieniu leków. Szczególnie poruszające są doświadczenia tych, którzy rozpoczęli farmakoterapię jeszcze w okresie dorastania. Rodzi się wówczas pytanie, w jaki sposób młody człowiek miał świadomie ocenić ryzyko dotyczące własnej seksualności, jeśli nikt mu nie wyjaśnił możliwych konsekwencji leczenia.

W mediach społecznościowych wśród osób doświadczających PSSD pojawiają się nawet rozmowy o eutanazji. Takich wypowiedzi nie wolno lekceważyć! Są one wyrazem głębokiego cierpienia psychicznego i poczucia bezradności wobec utrzymujących się zaburzeń seksualnych. Pokazują również, jak ważne jest poważne traktowanie doświadczeń pacjentów i zapewnienie im odpowiedniego wsparcia, szczególnie w sytuacjach kryzysowych.

Czuć nie zawsze znaczy odczuwać przyjemność

W codziennym rozumieniu seksualności pożądanie, pobudzenie, czucie i przyjemność często traktowane są jako elementy jednego, niemal automatycznego procesu. Tymczasem nie są to zjawiska tożsame. Pożądanie odnosi się do zainteresowania seksualnością i motywacji do podejmowania aktywności seksualnej. Czucie somatyczne pozwala rozpoznawać bodźce, takie jak dotyk, nacisk czy temperatura. Przyjemność erotyczna jest natomiast subiektywnym doświadczeniem, w którym określony bodziec nabiera pozytywnego, seksualnego znaczenia. Można zatem pragnąć kontaktu seksualnego, ale nie doświadczać przyjemności podczas stymulacji. Można rozpoznawać dotyk genitaliów, a jednocześnie odczuwać go jako obojętny. Osoba może doświadczać fizjologicznych reakcji charakterystycznych dla orgazmu, a jednocześnie nie odczuwać towarzyszącej mu wcześniej przyjemności.

Nie jest to zatem to samo co anorgazmia, w której występuje trudność lub niemożność osiągnięcia orgazmu. Rozróżnienie to ma istotne znaczenie w praktyce seksuologicznej. Samo pytanie pacjenta o zdolność osiągania orgazmu może okazać się niewystarczające. Równie ważne jest ustalenie, czy orgazm nadal wiąże się z odczuwaniem przyjemności, czy zmieniła się jego intensywność oraz czy zmiana pojawiła się w związku z rozpoczęciem farmakoterapii. Warto przy tym pamiętać, że zaburzenia przyjemności orgazmicznej nie są charakterystyczne wyłącznie dla PSSD. Mogą one występować w różnych okolicznościach klinicznych, dlatego wymagają dokładnej diagnostyki i nie powinny być automatycznie przypisywane jednej przyczynie.

PSSD co rzeczywiście wiemy?

Leki z grupy SSRI i SNRI odgrywają ważną rolę w leczeniu depresji oraz wielu zaburzeń lękowych. Dla licznych pacjentów farmakoterapia stanowi istotny element odzyskiwania zdrowia i codziennego funkcjonowania. Nie można jednak pomijać faktu, że część tych leków może powodować zaburzenia seksualne. Podczas leczenia mogą występować między innymi obniżenie pożądania, trudności z osiąganiem orgazmu, zaburzenia erekcji czy zmniejszenie intensywności doznań seksualnych. U wielu osób objawy ustępują po zmianie sposobu leczenia lub jego zakończeniu. U części pacjentów mogą jednak utrzymywać się mimo odstawienia leku.

W 2022 roku Healy i współautorzy opublikowali propozycję kryteriów diagnostycznych PSSD. Wśród najważniejszych cech wskazali utrzymującą się zmianę czucia genitalnego (somatycznego lub erotycznego) po zakończeniu stosowania leków wpływających na wychwyt zwrotny serotoniny. Uwzględnili również inne objawy, takie jak zmniejszenie pożądania, zaburzenia orgazmu i erekcji, a także konieczność wykluczenia alternatywnych przyczyn trudności. Warto podkreślić, że są to proponowane kryteria kliniczne, a nie powszechnie przyjęty test diagnostyczny. Nie istnieje obecnie pojedyncze badanie laboratoryjne lub obrazowe, które pozwalałoby jednoznacznie potwierdzić PSSD. Nadal nie znamy również dokładnej częstości tego zespołu. Przegląd systematyczny Tarchiego i współautorów z 2023 roku wykazał, że dostępna literatura zawiera doniesienia o zaburzeniach utrzymujących się po odstawieniu SSRI, ale jakość i różnorodność badań nie pozwalają wiarygodnie oszacować skali zjawiska. To rozróżnienie jest niezwykle ważne. Dotychczasowe badania nie pozwalają wiarygodnie określić, jak często występuje PSSD. Nie oznacza to jednak, że problem można ignorować. Brak dokładnych danych dotyczących częstości występowania tego zaburzenia nie umniejsza cierpienia osób, które go doświadczają.

Dlaczego przyjemność może zniknąć, choć dotyk pozostaje?

Jednym z najtrudniejszych pytań dotyczących PSSD jest to, co właściwie zmienia się w funkcjonowaniu układu nerwowego. Serotonina uczestniczy nie tylko w regulacji nastroju, lecz także w modulowaniu odpowiedzi seksualnej, wywierając często działanie hamujące na pobudzenie i orgazm. Dopamina odgrywa natomiast istotną rolę w motywacji seksualnej, zainteresowaniu bodźcami erotycznymi oraz procesach związanych z oczekiwaniem nagrody. Na funkcjonowanie seksualne mogą wpływać również neurosteroidy, czyli związki steroidowe wytwarzane między innymi w układzie nerwowym, które uczestniczą w regulacji aktywności neuronów, emocji i reakcji na stres. Niektóre z nich oddziałują na receptory GABA-A, wpływając na pobudliwość układu nerwowego.

Badacze rozważają, czy utrzymujące się zaburzenia seksualne po odstawieniu SSRI mogą być związane ze zmianami w funkcjonowaniu receptorów serotoninowych, sygnalizacji dopaminergicznej, metabolizmie neurosteroidów lub wzajemnych oddziaływaniach tych układów. Żadna z tych hipotez nie została jednak dotychczas jednoznacznie potwierdzona jako mechanizm odpowiedzialny za PSSD. Nie można zatem z całą pewnością twierdzić, że utrata przyjemności seksualnej wynika z uszkodzenia nerwów obwodowych, trwałych zmian w mózgu czy określonego zaburzenia neuroprzekaźnictwa.

Zachowane czucie dotyku przy jednoczesnej utracie jego erotycznej jakości jest szczególnie interesujące z perspektywy seksuologicznej. Wskazuje na potrzebę dokładniejszego zrozumienia różnicy między rozpoznawaniem bodźca a przeżywaniem go jako przyjemnego, choć samo w sobie nie pozwala ustalić przyczyny zaburzenia. Niektóre osoby opisują również krótkie okresy częściowego powrotu przyjemności seksualnej, po których doznania ponownie słabną lub zanikają. Takie doświadczenia są ważne dla zrozumienia przebiegu PSSD, jednak nie stanowią dowodu regeneracji układu nerwowego ani nie pozwalają przewidzieć trwałej poprawy. Zjawiska te wymagają dalszych badań.

Czy można odzyskać utraconą przyjemność?

Zrozumiałe jest, że człowiek doświadczający utrzymujących się objawów poszukuje rozwiązań. Trzeba jednak odróżnić biologiczne uzasadnienie określonej metody od dowodów potwierdzających jej skuteczność. Niektóre interwencje farmakologiczne mogą być pomocne w leczeniu zaburzeń seksualnych występujących podczas przyjmowania leków przeciwdepresyjnych. Nie oznacza to jednak, że potrafią odwrócić PSSD.

Przykładowo tadalafil może poprawiać funkcję erekcyjną, ale nie wykazano, że przywraca utraconą przyjemność erotyczną. Bupropion bywa stosowany w określonych zaburzeniach seksualnych związanych z farmakoterapią, jednak nie ma wystarczających dowodów, że skutecznie leczy przetrwałe zmiany czucia genitalnego po odstawieniu SSRI. Podobnie suplementy czy trening sensoryczny nie powinny być przedstawiane jako metody o potwierdzonej skuteczności w leczeniu PSSD. Obecnie nie dysponujemy leczeniem o potwierdzonej skuteczności w odwracaniu tego zespołu. Nie oznacza to jednak, że każda osoba będzie doświadczać objawów przez całe życie. Dane dotyczące naturalnego przebiegu PSSD pozostają niewystarczające, dlatego nie można ani obiecywać powrotu do wcześniejszego funkcjonowania, ani przesądzać o jego niemożliwości.

Osobnym problemem jest niedostateczna reprezentacja kobiet w badaniach nad metodami leczenia PSSD. Nieliczne dotychczasowe próby terapeutyczne koncentrowały się przede wszystkim na mężczyznach. Tymczasem kobiety również doświadczają utraty czucia genitalnego, osłabienia przyjemności erotycznej czy orgazmu pozbawionego satysfakcji. Nadal brakuje badań pozwalających ocenić, jakie metody mogłyby pomóc w przywracaniu tych doznań u kobiet. Poprawa erekcji czy innych parametrów funkcjonowania seksualnego u mężczyzn nie daje przecież odpowiedzi na pytanie, jak pomóc kobiecie, która utraciła zdolność odczuwania przyjemności seksualnej.

Dlaczego pacjenci dowiadują się o tym dopiero po leczeniu?

Ważnym zagadnieniem dotyczącym PSSD jest również to, czy pacjenci otrzymują wystarczające informacje o ryzyku związanym z leczeniem SSRI. Dlaczego osoby doświadczające długotrwałych zaburzeń seksualnych opisują, że wcześniej nikt nie uprzedził ich o takiej możliwości? Czy temat seksualności jest wystarczająco obecny podczas kwalifikowania do leczenia? Czy lekarze pytają o funkcjonowanie seksualne przed rozpoczęciem farmakoterapii i monitorują jego zmiany w jej trakcie? Nie ma podstaw, aby twierdzić, że wszyscy lekarze pomijają ten problem. Jednak relacje pacjentów wskazują na potrzebę większej uważności w komunikowaniu seksualnych działań niepożądanych.

Nie jest to wyłącznie kwestia indywidualnych doświadczeń. Już w 2019 roku Europejska Agencja Leków zaleciła aktualizację informacji o wybranych lekach SSRI i SNRI, aby uwzględniały doniesienia o zaburzeniach seksualnych utrzymujących się po zakończeniu leczenia. W październiku 2026 roku brytyjska agencja MHRA ogłosiła kolejne działania dotyczące bezpieczeństwa stosowania leków przeciwdepresyjnych, obejmujące między innymi wyraźniejsze ostrzeżenia dla pacjentów oraz uwzględnienie określenia PSSD w ulotkach niektórych preparatów. Oznacza to, że problem stał się również przedmiotem działań instytucji odpowiedzialnych za bezpieczeństwo farmakoterapii.

Szczególnie bolesny jest jeszcze jeden wymiar tego doświadczenia. Osoby, które początkowo szukały pomocy z powodu cierpienia psychicznego, po wystąpieniu utrzymujących się zaburzeń seksualnych mogą zacząć obawiać się ponownego kontaktu z systemem ochrony zdrowia. Dla części z nich trudnym doświadczeniem są nie tylko same objawy. Przed rozpoczęciem leczenia nie otrzymały wystarczających informacji o możliwym ryzyku. Kiedy później zgłaszały swoje dolegliwości, spotykały się z niedowierzaniem lub lekceważeniem. Takie doświadczenia mogą podważyć zaufanie do specjalistów, u których wcześniej szukały pomocy.

Świadoma zgoda na leczenie wymaga przedstawienia pacjentowi zarówno możliwych korzyści, jak i istotnych działań niepożądanych. Dotyczy to również seksualności, która nie jest dodatkiem do zdrowia człowieka, lecz jednym z jego ważnych wymiarów. Nawet rzadkie lub trudne do oszacowania działanie niepożądane może mieć ogromne znaczenie, jeżeli dotyczy zdolności odczuwania przyjemności seksualnej, przeżywania bliskości czy poczucia własnej tożsamości. Obowiązek informowania nie polega na przewidywaniu przyszłości, lecz na uczciwym przedstawieniu tego, co wiadomo, czego jeszcze nie wiadomo i jakie istnieją możliwości leczenia. Leczenie depresji nie musi oznaczać rezygnacji z satysfakcjonującego życia seksualnego. Pacjent ma prawo oczekiwać, że ten aspekt jego zdrowia zostanie potraktowany równie poważnie jak pozostałe.

Problem ten nie ogranicza się zresztą do psychiatrii. Niektóre leki stosowane w leczeniu nadciśnienia, padaczki i innych chorób również mogą wpływać na funkcjonowanie seksualne. Rodzaj i częstość tych działań zależą jednak od konkretnego preparatu, dlatego nie można przypisywać takiego samego ryzyka wszystkim lekom z danej grupy. Potrzebna jest zatem szersza obecność tematu seksualności w opiece zdrowotnej! Nie tylko wówczas, gdy pacjent zgłasza trudności, ale również wtedy, gdy podejmowana jest decyzja o leczeniu mogącym wpływać na tę sferę życia.

Edukacja jako element odpowiedzialności za pacjenta

W pracy psychologicznej i seksuologicznej szczególnie ważne staje się uwzględnianie wpływu farmakoterapii na funkcjonowanie seksualne. Nie oznacza to wchodzenia w kompetencje lekarza ani podejmowania decyzji dotyczących przepisywania leków. Oznacza natomiast potrzebę edukowania pacjentów, aby potrafili rozmawiać z lekarzem o własnych potrzebach i obawach. Pacjent ma prawo powiedzieć lekarzowi, że zależy mu na zachowaniu satysfakcjonującego życia seksualnego. Ma prawo zapytać, czy proponowany lek może wpływać na pożądanie, pobudzenie, orgazm lub czucie genitalne. Ma również prawo dowiedzieć się, czy istnieją alternatywne możliwości leczenia o innym profilu działań niepożądanych.

Nie zawsze uda się wyeliminować ryzyko. Jednak rozmowa o nim pozwala podejmować bardziej świadome decyzje. Z perspektywy seksuologicznej równie ważne jest, aby osoby zgłaszające zaburzenia po farmakoterapii nie spotykały się z automatycznym przypisywaniem wszystkich objawów stresowi, depresji czy trudnościom w relacji. Zaburzenia psychiczne mogą wpływać na seksualność. Podobnie mogą działać czynniki hormonalne, neurologiczne i relacyjne. Dlatego rzetelna diagnostyka wymaga uwzględnienia wielu możliwych przyczyn, a nie przyjmowania jednej interpretacji jeszcze przed wysłuchaniem pacjenta. Szczególnej uwagi wymagają osoby, u których trudności seksualne współwystępują z nasilonym cierpieniem psychicznym, poczuciem beznadziejności lub myślami samobójczymi. W takich sytuacjach niezbędna jest ocena bezpieczeństwa i odpowiednia pomoc psychiatryczna lub kryzysowa.

Kiedy za dyskusją o lekach znika człowiek

Debata o działaniach niepożądanych farmakoterapii łatwo może przerodzić się w spór między osobami podkreślającymi skuteczność leków a tymi, które doświadczyły ich negatywnych konsekwencji. Taki podział nie pomaga ani pacjentom, ani specjalistom. Leki przeciwdepresyjne mogą przynosić istotne korzyści terapeutyczne. Jednocześnie niektóre osoby zgłaszają po ich stosowaniu zaburzenia seksualne utrzymujące się po zakończeniu leczenia. Obie te informacje powinny mieć miejsce w rzetelnej rozmowie o farmakoterapii. Nie trzeba podważać znaczenia leczenia depresji, aby mówić o PSSD. Nie trzeba również znać wszystkich mechanizmów biologicznych, aby potraktować poważnie relację człowieka, który opisuje utratę przyjemności seksualnej.

Współczesna nauka nie zna jeszcze odpowiedzi na wiele pytań dotyczących PSSD. Nie wiemy dokładnie, dlaczego u części osób objawy utrzymują się po odstawieniu leków, jakie mechanizmy odpowiadają za ich powstawanie i które interwencje mogłyby skutecznie przywracać wcześniejsze funkcjonowanie seksualne. Ta niepewność nie powinna jednak prowadzić do milczenia. Przeciwnie! Powinna skłaniać do dalszych badań, dokładniejszego dokumentowania objawów, zgłaszania podejrzewanych działań niepożądanych oraz większej otwartości na doświadczenia pacjentów.

Za określeniami „zaburzenia seksualne”, „utrata czucia genitalnego” czy „anhedonia seksualna” kryją się konkretne osoby. Dla niektórych zmiana sposobu odczuwania własnego ciała może oznaczać utratę ważnego wymiaru intymności, bliskości i satysfakcji z życia. Nie możemy obiecać im skutecznego leczenia, którego nauka jeszcze nie potwierdziła. Możemy natomiast zadbać o to, aby otrzymywały rzetelne informacje, były traktowane z szacunkiem i nie pozostawały same ze swoim cierpieniem. Być może najważniejsze pytanie nie brzmi dziś wyłącznie: „Jak przywrócić przyjemność seksualną po SSRI?”, lecz również: „Co powinniśmy zmienić w opiece nad pacjentem, aby nikt nie dowiadywał się o możliwości tak poważnych konsekwencji dopiero wtedy, gdy sam zacznie ich doświadczać?”

Prawo do informacji o leczeniu nie kończy się na skuteczności leku. Obejmuje także jego możliwy wpływ na życie człowieka – również na seksualność. A człowiek, który szuka pomocy, nie powinien być zmuszony do udowadniania, że jego cierpienie zasługuje na uwagę.

Barbara Bratkowska

Przeczytaj również:

• Czy leki przeciwdepresyjne (SSRI) mogą wpływać na życie seksualne? Fakty, o których warto wiedzieć!

---

Bibliografia:

1. Bala, A., Nguyen, H. M. T., & Hellstrom, W. J. G. (2018). Post-SSRI sexual dysfunction: A literature review. Sexual Medicine Reviews, 6(1), 29–34. https://doi.org/10.1016/j.sxmr.2017.07.002
2. Brugi, S., Budd, B., Mackie, C., & Fish, S. (2026). “It’s taken away the most fundamental things about being human”: The lived experience and impact of post-SSRI sexual dysfunction. International Journal of Qualitative Studies on Health and Well-being, 21(1), Article 2717470. https://doi.org/10.1080/17482631.2026.2717470
3. De Luca, R., Bonanno, M., Manuli, A., & Calabrò, R. S. (2022). Cutting the first turf to heal post-SSRI sexual dysfunction: A male retrospective cohort study. Medicines, 9(9), Article 45. https://doi.org/10.3390/medicines9090045
4. European Medicines Agency. (2019). PRAC recommendations on signals adopted at the 13–16 May 2019 PRAC meeting (EMA/PRAC/265212/2019). Dokument EMA — pełny tekst PDF
5. Gargul, K., & Pastwa-Wojciechowska, B. (2025). Psychological and sexual functioning of persons suffering from post-SSRI sexual dysfunction – cases study. Current Issues in Personality Psychology, 13(1), 35–41. https://doi.org/10.5114/cipp/193244
6. Healy, D., Le Noury, J., & Mangin, D. (2018). Enduring sexual dysfunction after treatment with antidepressants, 5α-reductase inhibitors and isotretinoin: 300 cases. International Journal of Risk & Safety in Medicine, 29(3–4), 125–134. https://doi.org/10.3233/JRS-180744
7. Healy, D., Bahrick, A., Bak, M., Barbato, A., Calabrò, R. S., Chubak, B. M., Cosci, F., Csoka, A. B., D’Avanzo, B., Diviccaro, S., Giatti, S., Goldstein, I., Graf, H., Hellstrom, W. J. G., Irwig, M. S., Jannini, E. A., Janssen, P. K. C., Khera, M., Kumar, M. T., … Waraich, A. (2022). Diagnostic criteria for enduring sexual dysfunction after treatment with antidepressants, finasteride and isotretinoin. International Journal of Risk & Safety in Medicine, 33(1), 65–76. https://doi.org/10.3233/JRS-210023
8. King, S. R. (2008). Emerging roles for neurosteroids in sexual behavior and function. Journal of Andrology, 29(5), 524–533. https://doi.org/10.2164/jandrol.108.005660
9. Medicines and Healthcare products Regulatory Agency. (2026, October 15). Antidepressants: New safety measures for all patients to improve communication of the risk of suicidal thoughts and behaviours and persistent sexual dysfunction. Drug Safety Update — oficjalny dokument MHRA
10. Tarchi, L., Merola, G. P., Baccaredda-Boy, O., Arganini, F., Cassioli, E., Rossi, E., Maggi, M., Baldwin, D. S., Ricca, V., & Castellini, G. (2023). Selective serotonin reuptake inhibitors, post-treatment sexual dysfunction and persistent genital arousal disorder: A systematic review. Pharmacoepidemiology and Drug Safety, 32(10), 1053–1067. https://doi.org/10.1002/pds.5653